ĐTC Lêô XIV – Chu Kỳ Giáo Lý  Công đồng Vaticanô II qua các Văn kiện
II. Hiến chế Sacrosanctum Concilium
7. Thánh Nhạc

Anh chị em thân mến,

Chương VI của Hiến chế Sacrosanctum Concilium (SC) của Công đồng Vaticanô II được dành để nói về thánh nhạc. Văn kiện khẳng định:

“Truyền thống âm nhạc của Hội Thánh hoàn vũ là một kho tàng vô giá, vượt trội hơn các hình thức nghệ thuật khác. Lý do chính của sự trổi vượt này là vì thánh ca, khi gắn liền với lời ca, trở thành một phần cần thiết hoặc không thể thiếu của phụng vụ trọng thể.” (SC, 112).

Hiến chế còn xác định:

“Thánh nhạc càng thánh thiện khi càng gắn bó mật thiết hơn với hành động phụng vụ, hoặc làm cho lời cầu nguyện thêm dịu dàng, hoặc cổ võ sự đồng tâm nhất trí, hoặc làm cho các nghi lễ thánh thêm phần long trọng. Tuy nhiên, Hội Thánh chấp nhận vào việc thờ phượng Thiên Chúa mọi hình thức nghệ thuật chân chính có những phẩm chất cần thiết.” (SC, 112).

Ở đây, chúng ta gặp thấy cốt lõi giáo huấn của Công đồng: khẳng định và đào sâu chức năng phục vụ của âm nhạc trong phụng vụ, điều đã được Thánh Piô X nhấn mạnh trong Tự sắc Inter sollicitudines (22/11/1903).

Thật vậy, âm nhạc là một phần của hành động phụng vụ chứ không chỉ đơn thuần là yếu tố trang trí cho buổi cử hành. Trong phụng vụ, ca hát và chơi nhạc cụ có nghĩa là cầu nguyện, là làm cho tâm hồn mình hòa điệu với tâm hồn của anh chị em và với Thiên Chúa, nhờ tích cực tham dự vào mầu nhiệm đang được cử hành.

Đặc biệt, âm nhạc diễn tả chiều kích tình cảm của lời cầu nguyện, như Thánh Augustinô nói: Cantare amantis est, nghĩa là “Ca hát là việc của người đang yêu” (Sermo 336, 1). Điều này rất quan trọng, bởi nó giúp chúng ta mở lòng trước tác động ân sủng của Thiên Chúa và để cho ân sủng ấy uốn nắn chúng ta.

Ca hát cũng thúc đẩy sự hiệp thông. Nó góp phần tạo nên sự hiệp nhất tâm hồn, vượt qua những khác biệt giữa con người với nhau và quy tụ mọi người trong lời ca tụng Thiên Chúa qua bản hòa âm của nhiều tiếng hát. Như thế, thánh ca trở thành một sự hiển lộ của Hội Thánh, một biểu hiện hữu hình của sự hiệp thông vốn thuộc về chính bản tính của Hội Thánh.

Ý nghĩa thần học sâu xa của thánh ca, xét như một phần không thể thiếu của hành động phụng vụ, đòi hỏi một số điều kiện. Trước hết, thánh nhạc phải luôn đáp ứng những gì thích hợp nhất với từng thời điểm của phụng vụ, vượt lên trên những trào lưu nhất thời hoặc cảm quan riêng của các nhạc sĩ sáng tác. Hình thức của thánh nhạc, đặc biệt là giai điệu, phải vừa cao quý vừa đơn sơ, có phẩm chất âm nhạc cao nhưng đồng thời dễ thực hiện, nhất là khi được dành cho toàn thể cộng đoàn cùng hát (x. SC, 121).

Cũng vì lý do ấy, Công đồng khuyến nghị rằng lời ca cũng phải thích hợp, sâu sắc nhưng đồng thời dễ hiểu, chủ yếu được gợi hứng từ Thánh Kinh, các sách phụng vụ và Truyền thống thiêng liêng của Hội Thánh. Cần đặc biệt lưu tâm đến điều này để sức năng động được diễn tả trong nguyên tắc cổ xưa lex orandi, lex credendi – luật cầu nguyện cũng là luật đức tin – luôn sống động và tiếp tục phát triển.

Sacrosanctum Concilium dành sự quan tâm đáng kể cho vấn đề tham dự tích cực của các tín hữu (x. số 114). Sự tham dự này “phải được hiểu […] trên nền tảng của một ý thức sâu xa hơn về mầu nhiệm đang được cử hành và mối tương quan của mầu nhiệm ấy với đời sống hằng ngày” (Bênêđictô XVI, Tông huấn Sacramentum caritatis, 52), trong một “tinh thần hoán cải liên lỉ, vốn phải ghi dấu đời sống của mọi tín hữu” (ibid., 55).

Về cách thức cụ thể để thực hiện điều này qua vai trò riêng của thánh nhạc, Hiến chế đưa ra một câu trả lời rõ ràng: dân chúng phải được khuyến khích tham dự bằng những lời tung hô, đáp ca, thánh vịnh, điệp ca và thánh ca, đồng thời phải vun đắp những giây phút thinh lặng thánh (SC, 30).

Hiến chế cũng nhắc nhở mỗi người, dù là thừa tác viên hay tín hữu, phải chu toàn “tất cả và chỉ những gì thuộc về phận vụ của mình theo bản chất của nghi thức và các quy tắc phụng vụ” (SC, 28), trong sự hài hòa giữa các thừa tác vụ khác nhau, những hình thức tham dự khác nhau và những khoảnh khắc thinh lặng.

Công đồng còn dành một vị trí đặc biệt cho bình ca Grêgôriô, nhưng không loại trừ những thể loại thánh nhạc khác khỏi việc cử hành. Công đồng cũng đặc biệt lưu tâm đến đàn phong cầm (x. SC, 120), trong khi cho phép sử dụng các nhạc cụ khác với điều kiện những nhạc cụ ấy “thích hợp hoặc có thể thích nghi với việc sử dụng thánh, phù hợp với phẩm giá của thánh đường và thực sự góp phần xây dựng các tín hữu” (SC, 120).

Một chủ đề gắn liền với công cuộc canh tân của Công đồng là hội nhập văn hóa, kể cả trong lãnh vực thánh nhạc. Đặc biệt, đối với truyền thống âm nhạc của các nền văn hóa khác nhau, Công đồng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiêm túc quan tâm đến chúng, bởi chúng là một phần trong đời sống tôn giáo và xã hội của các dân tộc.

Vì thế, một mặt, cần cổ võ nơi mọi người một “tinh thần tôn giáo” (SC, 119). Mặt khác, trong mức độ có thể, cần hết sức cố gắng để âm nhạc truyền thống của các dân tộc ấy được phát huy cả trong các trường học lẫn trong các cử hành thánh (x. ibid.).

Trong bối cảnh phụng vụ, ca đoàn – schola cantorum – cũng có một vai trò đặc biệt. Công đồng khuyến khích phát triển phương tiện mục vụ này nhằm bảo đảm “việc thực hiện đúng đắn những phần dành riêng cho ca đoàn, tùy theo các thể loại âm nhạc khác nhau, đồng thời khuyến khích sự tham dự tích cực của các tín hữu vào việc ca hát” (Thánh Bộ Nghi lễ, Huấn thị Musicam sacram, 19).

Chính vì thế, người sáng tác thánh nhạc được mời gọi hiểu biết và gìn giữ di sản âm nhạc của Hội Thánh, để cho di sản ấy gợi hứng cho những sáng tác mới phục vụ phụng vụ, đồng thời tôn trọng cảm quan của con người đương thời và các truyền thống văn hóa khác nhau. Nhờ đó, có thể:

“thanh luyện việc thờ phượng khỏi sự xấu xí về phong cách, khỏi những hình thức diễn tả kém thẩm mỹ, khỏi những bản văn âm nhạc thiếu cảm hứng và không xứng đáng với hành vi cao cả đang được cử hành”,

hầu bảo đảm phẩm giá và sự cao quý của những sáng tác phụng vụ (Thánh Gioan Phaolô II, Thủ bút về Thánh nhạc, 22/11/2003, 3).

Vì tất cả những lý do ấy, các Nghị phụ Công đồng khuyến nghị cổ võ việc đào tạo và thực hành thánh nhạc “trong các chủng viện, các tập viện và học viện của các dòng tu nam nữ, cũng như tại các học viện và trường Công giáo khác” (SC, 115), đồng thời bảo đảm cho các nhạc sĩ và ca viên được đào tạo vững chắc về phụng vụ (x. ibid.).

Anh chị em thân mến, các Giáo phụ rất trân trọng việc ca hát trong phụng vụ, coi đó như một biểu tượng của sự hiệp thông trong Hội Thánh. Vì thế, chúng ta có thể kết thúc bằng những lời tuyệt đẹp của Thánh Inhaxiô thành Antiôkia:

“Mỗi người trong anh em hãy kết hợp với nhau để làm thành một ca đoàn, để khi hòa hợp với nhau trong tình yêu và cùng cất lên bài ca của Thiên Chúa trong sự đồng tâm nhất trí, anh em có thể nhờ Đức Giêsu Kitô mà đồng thanh hát lên Chúa Cha, để Người nghe anh em và nhận ra, qua những việc lành anh em thực hiện, rằng anh em là những chi thể của Con Người.”
(x. Thư gửi tín hữu Êphêsô, 4,2)

Tóm tắt lời Đức Thánh Cha

Anh chị em thân mến,

Trong loạt bài giáo lý tiếp tục tìm hiểu Hiến chế về Phụng vụ Thánh Sacrosanctum Concilium của Công đồng Vaticanô II, hôm nay chúng ta suy tư về tầm quan trọng của thánh nhạc.

Thật vậy, ca hát và chơi nhạc cụ trong phụng vụ là những hành vi cầu nguyện. Nhờ đó, âm nhạc giúp chúng ta hiệp nhất trong việc ca tụng Thiên Chúa và mở lòng để được ân sủng của Người uốn nắn.

Vì thế, thánh nhạc hoàn toàn không phải chỉ là một yếu tố trang trí, nhưng là một kho tàng có giá trị sâu xa. Thánh nhạc phải luôn mang phẩm giá cao quý, kín múc nguồn cảm hứng từ Thánh Kinh và phản ánh sự cao cả của mầu nhiệm đang được cử hành.

Thánh nhạc cũng cần phản ánh các nền văn hóa địa phương, diễn tả những truyền thống đích thực của các dân tộc, đồng thời phát huy di sản âm nhạc của Hội Thánh hoàn vũ.

Công đồng cũng nhấn mạnh đến sự cần thiết của một nền đào tạo phụng vụ vững chắc và giáo dục về thánh nhạc.

Anh chị em thân mến, trong phụng vụ, ước gì tất cả chúng ta được liên kết với nhau trong tình yêu và – theo lời Thánh Inhaxiô thành Antiôkia – “đồng thanh hát lên Chúa Cha nhờ Đức Giêsu Kitô.”