Chu Kỳ Giáo Lý
Công đồng Vaticanô II
qua các Văn kiện
IV. Hiến chế Gaudium et Spes
(Hiến chế Mục vụ Niềm vui và Hy vọng)
8. Đức tin và đời sống xã hội,
chính trị, kinh tế (GS, 63–76)
Đức Thành Cha Lêô XIV – Tiếp kiến chung ,
Thứ Tư ngày 4 tháng 11 năm 2026
Trích thư thứ nhất của Thánh Phêrô (2,12-13.17):
12 Anh em hãy ăn ở ngay lành giữa dân ngoại, để ngay cả khi họ vu khống, coi anh em là người gian ác, họ cũng thấy các việc lành anh em làm mà tôn vinh Thiên Chúa trong ngày Người đến viếng thăm. 13 Vì Chúa, anh em hãy tuân phục mọi thể chế do loài người đặt ra : dù là vua, người nắm quyền tối cao.
17 Hãy tôn trọng mọi người, hãy yêu thương anh em, hãy kính sợ Thiên Chúa, hãy tôn trọng nhà vua.
Bài giáo lý của Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến, chào anh chị em và chào mừng anh chị em!
Chiều kích xã hội là một phần không thể tách rời, không chỉ của bản tính con người, mà còn của đức tin chúng ta vào Đức Kitô Giêsu, như một gia sản quý giá chúng ta lãnh nhận từ mầu nhiệm Nhập Thể của Con Thiên Chúa. Hiến chế Gaudium et Spes (GS) nhắc lại điều này trong chương III và chương IV của phần II, bàn về đời sống kinh tế, xã hội và đời sống cộng đồng chính trị. Trong những lĩnh vực này, đức tin Kitô giáo cũng đưa ra những tiêu chuẩn để phân định.
Trước hết, các Nghị phụ Công đồng nhấn mạnh mối đe doạ đối với hoà bình thế giới phát sinh từ những tình trạng mất cân đối gắn liền với một sự phát triển kinh tế thiếu công bằng và không tôn trọng công trình tạo dựng (x. GS, 63). Đây là một tầm nhìn xa, tiếc thay đã được thực tế xác nhận vào cuối thế kỷ trước và ngày nay chúng ta còn thấy rõ hơn nữa. Để điều chỉnh hướng đi ấy, văn kiện cảnh báo rằng chỉ có tiến bộ kỹ thuật thôi thì chưa đủ: “mọi người cần thực hiện nhiều cuộc cải cách trong đời sống kinh tế, xã hội, đồng thời thay đổi não trạng và thái độ” (nt.).
Vì thế, Gaudium et Spes tóm lược quan điểm Kitô giáo về sự phát triển kinh tế: sự phát triển ấy phải luôn phục vụ con người và chịu sự kiểm soát của con người (x. GS, 64–65). Ở đây, khái niệm phát triển toàn diện đã xuất hiện rõ nét; sau này, Thánh Phaolô VI sẽ đặt khái niệm ấy vào trọng tâm Thông điệp Populorum Progressio (1967). Những lời kêu gọi dấn thân xoá bỏ sự phân biệt đối xử với các nhóm xã hội dễ bị tổn thương nhất và những người di dân vẫn mang tính thời sự hơn bao giờ hết (x. GS, 66).
Trọng tâm của nền kinh tế là lao động. Nhờ lao động, con người phát triển bản thân, đáp ứng những nhu cầu của gia đình, thể hiện tài năng riêng, tham gia đời sống xã hội và xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn bằng cách cộng tác vào công trình sáng tạo của Thiên Chúa. Lao động không bao giờ được phép bị làm cho biến chất, gây tổn hại đến con người, công ích hay công trình tạo dựng. Thách đố thực sự là tạo cơ hội cho mọi người phát huy tối đa khả năng của mình: không thể chấp nhận tình trạng thất nghiệp, bóc lột và những điều kiện lao động gây nguy hiểm cho sức khỏe, thậm chí cho chính mạng sống (x. GS, 67). Người lao động có quyền và bổn phận tham gia vào những quyết định liên quan đến công việc của mình, kể cả thông qua các công đoàn, đồng thời giải quyết những xung đột bằng đối thoại và hành động bất bạo động (x. GS, 68).
Trong bối cảnh này, Công đồng nhắc lại một trong những nguyên tắc nền tảng của giáo huấn xã hội, đó là nguyên tắc của cải trần thế được dành cho mọi người (x. GS, 69), và áp dụng nguyên tắc ấy vào lĩnh vực tài chính khi khẳng định rằng: “Những ai quyết định về các khoản đầu tư và việc hoạch định nền kinh tế — dù là cá nhân, tập thể hay các cơ quan công quyền — đều phải […] ý thức về nghĩa vụ nghiêm trọng của mình: một đàng, bảo đảm những nhu cầu thiết yếu cho một cuộc sống xứng đáng của từng người cũng như của toàn thể cộng đồng; đàng khác, quan tâm đến tương lai và thiết lập sự quân bình đúng đắn giữa những nhu cầu tiêu dùng hiện tại, của cá nhân cũng như tập thể, với những đòi hỏi đầu tư cho thế hệ mai sau” (GS, 70).
Tiếp đó, Gaudium et Spes bàn về cộng đồng chính trị, ghi nhận một số chuyển biến tích cực trong thời đại ngày nay, trước hết là việc “ý thức ngày càng sâu sắc hơn về phẩm giá con người đã làm nảy sinh tại nhiều nơi trên thế giới những nỗ lực nhằm thiết lập một trật tự chính trị và pháp lý có khả năng bảo vệ tốt hơn các quyền của con người trong đời sống công cộng” (GS, 73).
Cộng đồng chính trị hiện hữu nhằm phục vụ công ích, tức là “toàn bộ những điều kiện của đời sống xã hội giúp con người, gia đình và các đoàn thể đạt tới sự hoàn thiện của mình cách đầy đủ và dễ dàng hơn” (GS, 74). Việc thực thi quyền bính chính trị phải luôn hướng đến công ích; cơ cấu tổ chức và cách thức thực thi quyền bính phải phù hợp với hoàn cảnh địa phương và lịch sử, nhưng luôn quan tâm đến thiện ích của toàn thể gia đình nhân loại (x. nt.).
Gaudium et Spes tái khẳng định rằng: “Hội Thánh và cộng đồng chính trị, trong lĩnh vực riêng của mình, đều tự trị và độc lập với nhau. Tuy nhiên, dù dưới những danh nghĩa khác nhau, cả hai đều phục vụ ơn gọi cá nhân và xã hội của cùng những con người. Cả hai càng vun đắp sự hợp tác lành mạnh với nhau, trong khi lưu tâm thích đáng đến hoàn cảnh thời gian và nơi chốn, thì việc phục vụ thiện ích của mọi người càng đạt hiệu quả hơn” (GS, 76).
Các bạn thân mến, tham gia đời sống kinh tế và chính trị theo những tiêu chuẩn ấy là một cách xây dựng hòa bình. Như Đức Giáo hoàng Phanxicô đã nhắc nhở, “chiến tranh là một thất bại của chính trị và của nhân loại, một sự đầu hàng đáng hổ thẹn, một thất bại đau đớn trước các thế lực sự dữ” (Thông điệp Fratelli tutti, 261). Trái lại, một nền chính trị biết chăm sóc những vết thương của các dân tộc và của những người phải chịu bất công sẽ đem lại cơ sở để hy vọng vào tương lai của nhân loại.
Vì thế, tôi khuyến khích các bạn trẻ noi gương những người nam và người nữ đã trung thành làm chứng trong các lĩnh vực này. Đồng thời, tôi lặp lại lời kêu gọi các cộng đoàn Kitô hữu canh tân việc đào tạo về học thuyết xã hội của Hội Thánh.
Tóm tắt bài giáo lý
Anh chị em thân mến, trong loạt bài giáo lý tiếp tục tìm hiểu Hiến chế mục vụ Gaudium et Spes của Công đồng Vaticanô II, hôm nay chúng ta suy tư về chiều kích xã hội của con người. Chiều kích này là một phần không thể tách rời, không chỉ của bản tính nhân loại mà còn của đức tin chúng ta vào Đức Kitô.
Chương III và chương IV của phần II bàn về đời sống kinh tế, xã hội và cộng đồng chính trị, đặc biệt nhấn mạnh đến chủ đề hoà bình. Trong viễn tượng ấy, các Nghị phụ Công đồng trình bày quan điểm Công giáo về sự phát triển kinh tế, đặt lao động ở vị trí trung tâm. Ở đây, Công đồng nhắc lại một nguyên tắc nền tảng của học thuyết xã hội Công giáo, đó là nguyên tắc của cải được dành cho mọi người.
Tiếp đó, Công đồng xem xét cộng đồng chính trị: dù mang hình thức nào trong lịch sử, cộng đồng ấy cũng hiện hữu nhằm phục vụ công ích, và công ích phải là mục tiêu của việc thực thi quyền bính dân sự.
