Chu Kỳ Giáo Lý
Công đồng Vaticanô II
qua các Văn kiện
IV. Hiến chế Gaudium et Spes
(Hiến chế Mục vụ Niềm vui và Hy vọng)
7. Mối tương quan giữa đức tin và văn hoá (GS, 53–62)
Đức Thành Cha Lêô XIV – Tiếp kiến chung ,
Thứ Tư ngày 28 tháng 10 năm 2026
Sách Công vụ Tông đồ (17,22-23):
Đứng giữa Hội đồng Arêôpagô, ông Phaolô nói: “Thưa quý vị người Athêna, tôi thấy rằng, về mọi mặt, quý vị là người sùng đạo hơn ai hết. Thật vậy, khi rảo qua thành phố và nhìn lên những nơi thờ phượng của quý vị, tôi đã thấy có cả một bàn thờ, trên đó khắc chữ: ‘Kính thần vô danh’. Vậy Đấng quý vị không biết mà vẫn tôn thờ, thì tôi xin rao giảng cho quý vị.
Bài giáo lý của Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến, chào anh chị em và hân hoan chào đón tất cả anh chị em!
Công đồng Vaticanô II không thể không đề cập đến văn hoá và mối tương quan của văn hoá với đức tin Kitô giáo. Công đồng bàn về vấn đề này trong chương hai, phần hai của Hiến chế Gaudium et Spes (GS).
Hội Thánh Công giáo luôn quan tâm đến việc kết hợp công cuộc rao giảng Tin Mừng với việc thành lập các trường học thuộc mọi loại hình, nhằm thăng tiến việc đào tạo nhân bản, văn hoá và thiêng liêng cho con người trên khắp năm châu. Như chúng ta biết, các đại học thời Trung cổ đã ra đời từ lòng Hội Thánh và góp phần quyết định vào sự phát triển của nền văn minh phương Tây. Đồng thời, sự tiến bộ của văn hoá và tri thức không ngừng đặt ra những câu hỏi mới mẻ và sâu xa hơn, thúc đẩy các tín hữu trình bày lý do về đức tin của mình (x. 1 Pr 3,15–17). Sau cùng, với tư cách là những biểu hiện của chiều kích tinh thần nơi con người, các hình thức văn hoá khác nhau góp phần mở rộng tâm trí trước những câu hỏi muôn thuở về ý nghĩa của thế giới và sự hiện hữu của con người, nhờ đó chuẩn bị cho con người đón nhận Tin Mừng của Đức Giêsu Kitô.
Mối tương quan giữa đức tin và văn hoá có nền tảng trước hết nơi mầu nhiệm Nhập Thể: nếu Ngôi Lời Thiên Chúa đã trở nên người phàm và cư ngụ giữa chúng ta (x. Ga 1,14), thì đức tin cũng là một thực tại nhập thể, đan quyện với nền văn hoá mà đức tin hiện diện trong đó. Đức tin còn được mời gọi trở thành văn hoá, nghĩa là đến với con người ngay trong môi trường sống của họ, một môi trường được dệt nên bởi ngôn ngữ nhân loại, các truyền thống, ý nghĩa tôn giáo, nghệ thuật và thi ca, tư tưởng và khoa học. Như thánh Gioan Phaolô II thường nhắc lại: “Một đức tin không trở thành văn hóa là một đức tin chưa được đón nhận trọn vẹn, chưa được suy tư thấu đáo và chưa được sống cách trung thành”. [1]
Đức tin có thể nhập thể vào mọi nền văn hoá, bởi lẽ đức tin không đồng nhất mình với bất kỳ nền văn hoá riêng biệt nào. Đức tin cư ngụ trong các nền văn hoá, biến đổi chúng từ bên trong theo “khuôn mẫu” của Đức Giêsu Kitô, nghĩa là qua đức ái, tinh thần phục vụ và việc nhìn nhận Thiên Chúa là Cha với tâm tình con thảo. Bằng cách ấy, Hội Thánh đón nhận từ các nền văn hoá khác nhau tất cả những gì là thiện, mỹ và chân, để làm cho sứ điệp Tin Mừng được nhập thể và được thông truyền. Đồng thời, “Hội Thánh, được sai đến với mọi dân tộc thuộc mọi thời đại và mọi nơi, không gắn bó cách độc quyền và bất khả phân ly với bất kỳ chủng tộc hay quốc gia nào, với bất kỳ lối sống riêng biệt hay tập tục nào, dù cổ xưa hay mới mẻ. Trung thành với truyền thống của mình, đồng thời ý thức về sứ mạng phổ quát, Hội Thánh có thể hiệp thông với các nền văn minh khác nhau, nhờ đó làm phong phú cho các nền văn minh ấy cũng như cho chính mình” (GS, 58).
Hội Thánh cổ võ văn hoá vì tự bản chất, văn hoá là một thiện ích, phục vụ con người và giúp con người hoàn thành ơn gọi của mình trên trần thế. Vì thế, Gaudium et Spes khuyến khích cộng đồng quốc tế bảo đảm cho mọi người được tiếp cận những thiện ích văn hoá căn bản, bằng cách khắc phục nạn mù chữ và tình trạng thiếu cơ hội học hành. Công đồng mạnh dạn khẳng định rằng tất cả những ai có khả năng theo học các bậc học cao hơn đều phải được tạo điều kiện để thực sự có thể theo học. Hơn nữa, “mọi người có bổn phận nhìn nhận và cổ võ sự tham gia thích đáng và cần thiết của phụ nữ vào đời sống văn hoá” (GS, 60).
Ngoài ra, Gaudium et Spes khẳng định sự cần thiết phải hướng việc giảng dạy đến một sự thống nhất tri thức nhất định, cho dù những điều kiện sống đang thay đổi có thể khiến điều này trở nên khó khăn hơn (x. GS, 61). Các Kitô hữu phải là những người đầu tiên nỗ lực thực hiện sự thống nhất ấy trong sự khôn ngoan, trước hết nơi chính bản thân mình. Dù đã nhận được từ Mạc khải những câu trả lời cho các vấn nạn lớn của kiếp người, họ không vì thế mà được miễn trừ khỏi việc kiên trì trau dồi trí thức và văn hoá. Trái lại, kiến thức nhân văn và khoa học của họ phải song hành với nội dung đức tin, vốn cần được không ngừng đào sâu theo tuổi tác và tương xứng với trình độ học vấn của họ. Công đồng đặc biệt kêu gọi các nhà thần học: “Những người giảng dạy thần học […] hãy cố gắng cộng tác với những người am tường các ngành khoa học khác, bằng cách chia sẻ những hiểu biết và quan điểm của nhau. Việc nghiên cứu thần học phải hướng đến sự hiểu biết sâu xa về chân lý được mạc khải; đồng thời, không được lơ là việc tiếp xúc mật thiết với thời đại của mình, để có thể giúp những người thông thạo các bộ môn khác nhau hiểu biết đức tin cách đầy đủ hơn” (GS, 62).
Anh chị em thân mến, Hiến chế Gaudium et Spes nhắc nhở chúng ta đừng sống đức tin trong tinh thần đối kháng hay thù nghịch với thế giới, với văn hoá và những hình thức biểu đạt mang tính nhân văn của văn hoá. Trái lại, Hiến chế khuyến khích chúng ta: “Vì thế, các tín hữu hãy sống kết hợp thật mật thiết với những người đương thời, và cố gắng thấu hiểu lối suy nghĩ và phán đoán của họ, như được diễn tả qua nền văn hóa của họ” (GS, 62). Thật vậy, đạt tới một sự tổng hợp trưởng thành và có trách nhiệm giữa đức tin và văn hoá là điều kiện cần thiết để kiên trì trong ơn gọi Kitô hữu, đồng thời cũng là đòi hỏi thiết yếu để làm chứng cho đức tin trước thế giới và thông truyền đức tin cho người khác một cách khả tín.
Tóm lược lời Đức Thánh Cha
Khi suy tư về Hội Thánh trong thế giới ngày nay, Hiến chế mục vụ Gaudium et Spes của Công đồng Vaticanô II cũng đề cập đến chủ đề văn hoá. Khi cổ võ văn hoá dưới mọi hình thức, Hội Thánh luôn kết hợp việc loan báo Tin Mừng với việc thành lập các trường học, nhằm thúc đẩy việc đào tạo nhân bản và thiêng liêng, khuyến khích các tín hữu trình bày lý do về đức tin của mình (x. 1 Pr 3,15–17), đồng thời chuẩn bị cho mọi dân tộc đón nhận Tin Mừng. Mối tương quan đích thực giữa đức tin và văn hoá bắt nguồn từ mầu nhiệm Nhập Thể. Vì thế, đức tin làm phong phú và đưa đến sự viên mãn mọi nền văn hoá mà mình gặp gỡ; đồng thời, chính đức tin cũng được mời gọi trở thành một nền văn hoá được Đức Kitô định hình. Theo đó, Gaudium et Spes khẳng định sự cần thiết phải vun đắp một sự hội nhập phong phú giữa các lĩnh vực tri thức, được thể hiện qua một lối sống đức tin mang cái nhìn tích cực về thế giới và lịch sử.
[1] Thánh Gioan Phaolô II, Diễn văn với các tham dự viên Đại hội Phong trào Giáo hội Dấn thân Văn hóa (MEIC), ngày 16 tháng 1 năm 1982.
