Chu Kỳ Giáo Lý
Công đồng Vaticanô II
qua các Văn kiện
IV. Hiến chế Gaudium et Spes
(Hiến chế Mục vụ Niềm vui và Hy vọng)
4. Hoạt động của con người trong thế giới
Đức Thành Cha Lêô XIV – Tiếp kiến chung ,
Thứ Tư ngày 23 tháng 9 năm 2026
Bài trích sách Sáng Thế (St 2, 8-9a.15)
Rồi ĐỨC CHÚA là Thiên Chúa trồng một vườn cây ở Ê-đen, về phía đông, và đặt vào đó con người do chính mình nặn ra. ĐỨC CHÚA là Thiên Chúa khiến từ đất mọc lên đủ mọi thứ cây trông thì đẹp, ăn thì ngon. ĐỨC CHÚA là Thiên Chúa đem con người đặt vào vườn Ê-đen, để cày cấy và canh giữ đất đai.
Bài giáo lý của Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến, chào anh chị em và xin chào mừng tất cả!
Tiếp tục hành trình tìm hiểu Hiến chế Mục vụ Gaudium et Spes của Công đồng Chung Vaticanô II, chúng ta bước vào chương thứ ba của phần thứ nhất, mang một tựa đề đầy gợi mở: “Hoạt động của con người trong thế giới”. Câu hỏi nền tảng được đặt ra là: hoạt động của con người trong thế giới có giá trị gì, và do đó, sự tiến bộ về kỹ thuật, xã hội và khoa học có ý nghĩa gì? Chúng ta có thể nhớ lại rằng, chưa đầy bốn năm sau khi Công đồng kết thúc, vào đêm 20 rạng ngày 21 tháng 7 năm 1969, con người đã lần đầu tiên đặt chân lên Mặt Trăng.
Được tạo dựng theo hình ảnh và giống Thiên Chúa, con người là chủ thể của sự tiến bộ. Nhờ tự do và trí tuệ, con người gia tăng sự hiểu biết của mình, qua đó thúc đẩy toàn thể xã hội tiến lên. Chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy điều này khi nhìn vào những cải thiện trong điều kiện sống qua các thế hệ kế tiếp nhau. Quả thật, Văn kiện khẳng định rằng:
“Nhiều lợi ích mà xưa kia con người mong đợi, nhất là từ những quyền lực trên trời, thì nay con người đã tự mình đạt được nhờ nỗ lực của chính mình” (GS số 33).
Chính vì thế, một số nhà tư tưởng đã trình bày sự tiến bộ khoa học và kỹ thuật như một điều làm suy yếu mối tương quan của con người với Thiên Chúa, đến mức khiến cho mối tương quan ấy dường như trở nên thừa thãi, hoặc thậm chí coi sự tiến bộ ấy như đối nghịch với đức tin Kitô giáo. Cách giải thích này đã dẫn đến một sự thay đổi trong cách con người đương đại nhìn thế giới so với những thời đại trước. Thành kiến ấy đặc biệt phổ biến trong một bộ phận văn hóa Tây phương đã đánh mất mối quy chiếu về Mạc Khải Kitô giáo. Trong các hình thức chủ nghĩa nhân bản hậu Kitô giáo, con người và Thiên Chúa bị trình bày một cách sai lầm như những đối thủ của nhau: để khẳng định tri thức, tự do và sự tiến bộ của mình, con người được cho là phải giải phóng mình khỏi Thiên Chúa. Tuy nhiên, rốt cuộc, khi phủ nhận mối tương quan với Thiên Chúa, người ta cũng đánh mất khả năng khẳng định giá trị siêu việt của con người. Đây chính là “thảm kịch của chủ nghĩa nhân bản vô thần”, điều đã được Henri de Lubac, một trong những nhà thần học hàng đầu của Công đồng Vaticanô II, trình bày rất sâu sắc.[1]
Công đồng muốn đưa ra một câu trả lời rõ ràng. Gaudium et Spes khẳng định rằng các Kitô hữu “có lý khi nghĩ rằng, bằng lao động của mình, họ đang tiếp nối công trình của Đấng Tạo Hoá, phục vụ lợi ích của anh em mình và góp phần bằng nỗ lực cá nhân vào việc thực hiện kế hoạch của Thiên Chúa trong lịch sử” (số 34). Thật vậy, Hiến chế nói tiếp: “Thay vì cho rằng những công trình do tài năng và nghị lực của con người tạo nên đối nghịch với quyền năng của Thiên Chúa, và rằng thụ tạo có lý trí như một đối thủ của Đấng Tạo Hoá, các Kitô hữu xác tín rằng những thành tựu của nhân loại là dấu chỉ ân sủng của Thiên Chúa và là sự triển nở của chính kế hoạch nhiệm mầu của Người” (ibid.).
Nói cách khác, Thiên Chúa đã đặt vào tay người nam và người nữ một công trình tạo dựng vẫn còn in statu viae – nghĩa là vẫn đang trên đường, đang trong tiến trình phát triển – để họ, bằng hoạt động khôn ngoan của mình, đưa công trình ấy đến chỗ hoàn thành.[2]
Ở đây có một quy chiếu quan trọng đến mầu nhiệm Nhập Thể. Nhân tính – và cùng với nhân tính là lao động, sự tiến bộ và tính tự trị của các thực tại trần thế – không bị hấp thụ hay tiêu tan khi gặp gỡ Thiên Chúa; trái lại, tất cả được đón nhận trong sự toàn vẹn của mình, tiếp tục hiện hữu trong Đức Kitô với tự do và khả năng hoạt động. Thật vậy, chính nơi Người, nhân tính tìm thấy chân lý và tự do viên mãn. Hơn nữa, trong việc cử hành Thánh Thể, hoa trái của lao công con người, được biểu tượng nơi bánh và rượu, mỗi ngày được đặt trên bàn thờ để được biến đổi thành Mình và Máu Đức Kitô.
Từ viễn tượng này, một chân lý quan trọng được tỏ lộ: để gặp gỡ Thiên Chúa, con người không cần phải từ bỏ những công việc trần thế của mình, nhưng có thể sống trọn vẹn ơn gọi bằng cách chu toàn tốt đẹp công việc hằng ngày và thánh hoá công việc ấy.[3] Cũng như mọi người, các Kitô hữu tham gia xây dựng thành đô của con người, đồng thời hướng về cùng đích của mọi sự và cuộc gặp gỡ với Thiên Chúa; và họ nhắc nhở những người cùng chia sẻ cuộc phiêu lưu của tiến bộ, khoa học và cuộc sống về cùng đích tối hậu ấy.
Chắc chắn phải phân biệt rõ ràng sự tiến bộ trần thế với sự phát triển của Vương quốc Đức Kitô. Tuy nhiên, Công đồng khẳng định rằng:
“trong mức độ sự tiến bộ trần thế có thể góp phần vào việc tổ chức xã hội loài người tốt đẹp hơn, thì nó có một tầm quan trọng thiết yếu đối với Nước Thiên Chúa. […] Tất cả những hoa trái tốt đẹp của bản tính và hoạt động của chúng ta, chúng ta sẽ tìm lại được, nhưng đã được thanh tẩy khỏi mọi vết nhơ, được chiếu sáng và biến đổi” (GS số 39).
Sau cùng, chúng ta hãy nhớ rằng, để trở thành sự tiến bộ đích thực của con người – nghĩa là sự tiến bộ vì con người toàn diện và vì tất cả mọi người – thì tiến bộ kỹ thuật và khoa học phải được tình bác ái soi sáng và hướng dẫn. Chỉ bằng cách này, sự tiến bộ ấy mới luôn có thể được đặt vào việc phục vụ phẩm giá con người và cải thiện điều kiện sống của mọi người, đặc biệt là những người chịu nhiều thiệt thòi nhất.
Anh chị em thân mến, Công đồng Vaticanô II mời gọi chúng ta chia sẻ tấm bánh của tri thức và khả năng chuyên môn, để mỗi người và mỗi dân tộc có thể phát triển những tiềm năng của mình; và để cùng nhau, với sự trợ giúp của Thiên Chúa, chúng ta có thể xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn.
Chú thích
[1] X. H. de Lubac, Le drame de l’humanisme athée – Thảm kịch của chủ nghĩa nhân bản vô thần (1944).
[2] X. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 302, 306, 307.
[3] X. Thánh Gioan Phaolô II, Bài giảng trong Thánh lễ tuyên thánh Josemaría Escrivá de Balaguer (6 tháng 10 năm 2002).
Tóm lược lời Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến, tiếp tục loạt bài giáo lý về Công đồng Vaticanô II, hôm nay chúng ta suy tư về ý nghĩa và giá trị của hoạt động con người như được trình bày trong Hiến chế Mục vụ Gaudium et Spes.
Những bước tiến mang tính cách mạng của khoa học và kỹ thuật trong thế kỷ vừa qua đã khiến một số người cho rằng niềm tin vào Thiên Chúa nay đã lỗi thời, và rằng quyền tự chủ đích thực của con người chỉ có thể được khẳng định khi con người giải phóng mình khỏi Thiên Chúa. Trái lại, các Nghị phụ Công đồng nhấn mạnh rằng: “những thành tựu của nhân loại là dấu chỉ sự cao cả của Thiên Chúa và là sự hoàn thành kế hoạch nhiệm mầu của Người” (số 34).
Thật vậy, sứ điệp Tin Mừng không hề ngăn cản các tín hữu dấn thân vào các hoạt động của con người; trái lại, Tin Mừng thúc đẩy chúng ta góp phần vào sự phát triển đích thực của con người bằng việc tích cực tham gia đời sống xã hội.
