Chu Kỳ Giáo Lý
Công đồng Vaticanô II
qua các Văn kiện
IV. Hiến chế Gaudium et Spes
(Hiến chế Mục vụ Niềm vui và Hy vọng)
3. Cộng đồng nhân loại
Đức Thành Cha Lêô XIV – Tiếp kiến chung ,
Thứ Tư ngày 16 tháng 9 năm 2026
Sáng Thế (1,27-28)
27Thiên Chúa sáng tạo con người theo hình ảnh mình,
Thiên Chúa sáng tạo con người theo hình ảnh Thiên Chúa,
Thiên Chúa sáng tạo con người có nam có nữ.
28Thiên Chúa ban phúc lành cho họ, và Thiên Chúa phán với họ: “Hãy sinh sôi nảy nở thật nhiều, cho đầy mặt đất, và thống trị mặt đất. Hãy làm bá chủ cá biển, chim trời, và mọi giống vật bò trên mặt đất.”
Bài giáo lý của Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến, chào buổi sáng và xin chào mừng tất cả anh chị em!
Khi dành chương thứ hai để nói về “cộng đồng nhân loại”, Hiến chế Gaudium et Spes (GS) mời gọi chúng ta nhìn nhận “sự lệ thuộc lẫn nhau giữa con người ngày càng gia tăng” như “một trong những đặc điểm nổi bật của thế giới hiện đại” (số 23). Tuy nhiên, thực tại này phải đạt tới sự viên mãn “ở bình diện sâu xa hơn […] là sự hiệp thông giữa các ngôi vị”, và để có được sự hiệp thông ấy, điều thiết yếu là phải có “sự tôn trọng lẫn nhau đối với phẩm giá tinh thần trọn vẹn của con người” (ibid.).
Đó là những khẳng định mà trong thời đại chúng ta lại càng trở nên cấp thiết hơn. Một mặt, sự phát triển của công nghệ, sự phổ biến của các phương tiện truyền thông đại chúng và mạng xã hội, cùng với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo ngày càng rộng rãi, đang mở ra những khả năng mới, phá bỏ các rào cản và thu hẹp khoảng cách. Mặt khác, các mối tương quan lại có khuynh hướng ngày càng ít mang tính cá vị hơn, ngày càng trở nên ảo hơn; đồng thời có nguy cơ chúng ta quen với việc giao phó cho các thuật toán những quyết định vốn chỉ thuộc thẩm quyền của lương tâm con người. Trong bối cảnh ấy, việc bảo đảm cho các tương quan xã hội có được nội dung thực sự và chiều sâu cá vị chính là một đóng góp mà cộng đoàn Kitô hữu muốn mang lại.
Công đồng mời gọi chúng ta kín múc những tiêu chuẩn và sức mạnh từ kế hoạch sáng tạo của Thiên Chúa, trong đó Người muốn “mọi người hợp thành một gia đình duy nhất và đối xử với nhau trong tinh thần huynh đệ”. Chính vì thế, “mến Chúa và yêu người là điều răn thứ nhất và lớn nhất”, điều răn đã được mạc khải trọn vẹn và hoàn tất nơi Đức Kitô (x. GS, 24).
Sự hoàn thiện của con người và sự phát triển của xã hội phải được nhìn nhận như hai thực tại gắn bó mật thiết và lệ thuộc lẫn nhau. Đặt chúng đối nghịch nhau hoặc tách rời chúng sẽ làm cho cả hai mất đi ý nghĩa. Lịch sử, kể cả lịch sử gần đây, xác nhận rõ ràng chân lý này. Vì thế, chúng ta không bao giờ được mệt mỏi nhắc lại lời của các Nghị phụ Công đồng Vaticanô II rằng:
“Con người là và phải là nguyên lý, chủ thể và mục đích của mọi định chế xã hội, bởi vì tự bản tính, con người hoàn toàn cần đến đời sống xã hội”
(GS, 25).
Từ viễn tượng này, Gaudium et Spes khẳng định rằng sự đa dạng giữa con người và các dân tộc trên thế giới không được xem như một mối nguy hay một sự đe doạ, nhưng đúng hơn phải được nhìn nhận như một nguồn lực giúp làm phong phú và phát triển. Xung đột, đôi khi biến thành bạo lực, là hậu quả của quyền lực tội lỗi và của cách thức tội lỗi chi phối não trạng cũng như hành động ở mọi cấp độ, gây nên hủy diệt và chết chóc. Chúng ta cần ngày càng rộng mở hơn với logic của sự tương hỗ, chia sẻ và chăm sóc, cũng như giữa các chi thể khác nhau trong cùng một thân thể (x. 1 Cr 12,21–25).
Về điểm này, Hiến chế Mục vụ cũng đưa ra một định nghĩa súc tích về “công ích”, khi nhắc lại rằng công ích là:
“toàn bộ những điều kiện của đời sống xã hội cho phép các tập thể cũng như từng thành viên đạt tới sự hoàn thiện của mình một cách đầy đủ và dễ dàng hơn”
(GS, 26).
Đồng thời, khi nhìn nhận sự lệ thuộc lẫn nhau giữa các dân tộc, Hiến chế khẳng định rằng
“mỗi tập thể phải quan tâm đến những nhu cầu và nguyện vọng chính đáng của các tập thể khác, và hơn nữa, đến công ích của toàn thể gia đình nhân loại”
(GS, 26).
Khởi đi từ tiền đề này, các Nghị phụ Công đồng nêu lên một số “hệ quả thực tiễn và đặc biệt cấp bách” (GS, 27).
Trước hết là tôn trọng con người. Gaudium et Spes khẳng định:
“Tất cả những gì chống lại chính sự sống, như mọi hình thức sát nhân, diệt chủng, phá thai, an tử hoặc cố ý tự hủy hoại mình; tất cả những gì xâm phạm sự toàn vẹn của con người, như gây thương tật, tra tấn thể xác hay tinh thần, cưỡng bức ý chí; tất cả những gì xúc phạm phẩm giá con người, như những điều kiện sống dưới mức xứng đáng với con người, giam giữ tùy tiện, lưu đày, nô lệ, mại dâm, buôn bán phụ nữ và trẻ em; cũng như những điều kiện lao động ô nhục, trong đó con người bị đối xử như những công cụ thuần túy để kiếm lợi nhuận chứ không như những con người tự do và có trách nhiệm; tất cả những điều ấy và những điều tương tự thực sự là những điều ô nhục.”
(GS 27)
Hệ quả thứ hai là tôn trọng và yêu thương những người chống đối chúng ta hoặc những người suy nghĩ và hành động khác với chúng ta (x. GS, 28).
Thứ ba là sự bình đẳng căn bản của mọi người, điều đòi hỏi công bằng xã hội. Văn kiện khẳng định:
“Mọi hình thức kỳ thị, dù thuộc phạm vi xã hội hay văn hoá, dù dựa trên giới tính, chủng tộc, màu da, địa vị xã hội, ngôn ngữ hay tôn giáo, đều phải được khắc phục và loại bỏ vì trái với ý định của Thiên Chúa”
(GS, 29).
Cuối cùng, các Nghị phụ Công đồng khuyến khích chúng ta vượt thắng não trạng cá nhân chủ nghĩa, để đảm nhận một thái độ có trách nhiệm và tích cực tham gia vào đời sống chung (x. GS, 30–31).
Anh chị em thân mến, cái nhìn về nhân loại như một “cộng đồng các ngôi vị” là một di sản quý giá mà Công đồng Vaticanô II đã để lại cho chúng ta. Cái nhìn ấy giúp tất cả chúng ta thực hiện việc phân định cá nhân cũng như cộng đoàn, để có thể đánh giá một cách có trách nhiệm các dự án xã hội và chính trị ngày nay, dựa trên những tiêu chuẩn là phẩm giá con người, công bằng xã hội và sự tham gia tự do vào việc xây dựng công ích.
Bởi vì tương lai của nhân loại tùy thuộc vào sự dấn thân của mỗi người trong việc cộng tác với Thiên Chúa và với anh chị em mình để xây dựng một thế giới nhân bản hơn (x. GS, 30).
Tóm lược lời Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến, tiếp tục loạt bài giáo lý về văn kiện Gaudium et Spes của Công đồng Vaticanô II, hôm nay chúng ta tập trung vào tầm quan trọng của các mối tương quan giữa con người với nhau. Cách hiểu của chúng ta về cộng đồng nhân loại được đặt trên nền tảng là phẩm giá của con người. Thay vì coi những khác biệt như một mối nguy hay một sự đe dọa, cái nhìn về nhân loại như một cộng đồng các ngôi vị giúp chúng ta cùng nhau cộng tác để tìm kiếm công ích.
Khi vượt ra khỏi não trạng cá nhân chủ nghĩa để đảm nhận tinh thần trách nhiệm và tham gia vào nỗ lực xây dựng một thế giới nhân bản và công bằng hơn, các tương quan xã hội sẽ trở nên phong phú nhờ có nội dung thực sự và chiều sâu cá vị. Đồng thời, những tương quan ấy cũng góp phần giúp mỗi người đạt tới sự viên mãn và thúc đẩy sự phát triển của xã hội.
Anh chị em thân mến, chúng ta hãy đổi mới quyết tâm làm cho hồng ân quý giá của nhân tính chúng ta được thể hiện trọn vẹn trong Đức Kitô.
