Chu Kỳ Giáo Lý
Công đồng Vaticanô II
qua các Văn kiện
IV. Hiến chế Gaudium et Spes
(Hiến chế Mục vụ Niềm vui và Hy vọng)
2. Phẩm giá con người: Hồng ân và Trách nhiệm
Đức Thành Cha Lêô XIV – Tiếp kiến chung ,
Thứ Tư ngày 2 tháng 9 năm 2026
Thánh vịnh (Tv 8,2.5-7):
Lạy ĐỨC CHÚA là Chúa chúng con,
lẫy lừng thay danh Chúa trên khắp cả địa cầu!
Uy phong Ngài vượt quá trời cao.
con người là chi, mà Chúa cần nhớ đến,
phàm nhân là gì, mà Chúa phải bận tâm?
Chúa cho con người chẳng thua kém thần linh là mấy,
ban vinh quang danh dự làm mũ triều thiên,
cho làm chủ công trình tay Chúa sáng tạo,
đặt muôn loài muôn sự dưới chân.
Bài giáo lý của Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến, chào anh chị em và xin chào mừng tất cả anh chị em!
Hiến chế Công đồng Gaudium et Spes (GS), khi dành chương đầu tiên để nói về phẩm giá con người, nhấn mạnh rằng phẩm giá ấy là nền tảng và điều kiện cho “những giá trị được đề cao nhất trong thời đại chúng ta”. Tuy nhiên, những giá trị này không được đánh mất “nguồn gốc thần linh” của mình, để tránh những lệch lạc có thể phát sinh từ “sự hư hỏng trong lòng người” (GS, 11).
Hành trình giúp nhân loại nhận thức và làm nổi bật những đặc tính cũng như các quyền căn bản của phẩm giá con người chắc chắn là một trong những chương quan trọng nhất của lịch sử nhân loại. Tuy nhiên, hành trình phía trước vẫn chưa hoàn tất và còn phải đối diện với những mâu thuẫn, cả cũ lẫn mới, đang ngăn cản phẩm giá ấy được thực hiện cách trọn vẹn.
Hội Thánh đóng góp cách rõ ràng vào hành trình này khi nhắc nhở chúng ta rằng phẩm giá con người phát xuất từ chính hữu thể của con người. Tôi cũng đã có dịp tái khẳng định điều này trong Thông điệp gần đây của tôi, Magnifica Humanitas: “Mỗi con người đều được Thiên Chúa hoạch định và mong muốn để bước vào sự hiệp thông với Người, với tha nhân và với công trình tạo dựng. Phẩm giá con người không tùy thuộc vào khả năng, của cải hay địa vị của một người trong cuộc sống, cũng không tùy thuộc vào những lựa chọn đúng hay sai mà người ấy đã thực hiện; trái lại, đó là một hồng ân có trước và vượt trên mỗi người, được Thiên Chúa ban tặng như một biểu hiện của tình yêu không bao giờ vơi cạn của Người” (số 50).
Như thế, phẩm giá vô hạn của con người bắt nguồn từ căn tính của họ là một thụ tạo được dựng nên “theo hình ảnh Thiên Chúa”, “có khả năng nhận biết và yêu mến Đấng Tạo Hóa”. Đó là một kế hoạch và một hồng ân tình yêu vượt trên các thực tại thụ tạo khác, vốn được trao phó cho con người chăm sóc, để “làm chủ chúng và sử dụng chúng mà tôn vinh Thiên Chúa” (GS, 12).
Trong đức tin, chúng ta có thể hiểu được nền tảng tối hậu của phẩm giá con người, bởi vì Chúa Con,
“khi mạc khải mầu nhiệm Chúa Cha và tình yêu của Người, đã cho con người biết rõ về chính mình và tỏ cho họ biết thiên chức cao cả của mình”
(GS, 22).
Con người luôn bao hàm chiều kích tương quan, hiệp thông và tham dự trong mối tương quan với Thiên Chúa và với tha nhân; vì thế, đó là tương quan con thảo với Thiên Chúa là Cha và tương quan huynh đệ với Đức Kitô cũng như với toàn thể nhân loại. Điều này loại trừ sự cô lập quy ngã. Là một con người có nghĩa là nhận biết chính mình như một quà tặng để trao ban, lớn lên và trưởng thành nhờ biết đón nhận, sống tương quan hỗ tương và phục vụ.
Phẩm giá này được trao phó cho trách nhiệm của mỗi người; đồng thời, nó cũng đòi hỏi tình liên đới và sự chăm sóc lẫn nhau, vượt thắng biết bao sự xuyên tạc và thao túng vẫn còn làm biến dạng nhận thức của chúng ta về phẩm giá con người và cản trở phẩm giá ấy được thực hiện. Quả thật, do những lựa chọn trong dòng lịch sử đi ngược lại phẩm giá ấy, cho đến hôm nay, “con người vẫn bị chia rẽ ngay trong chính mình”, và “toàn bộ đời sống con người, cá nhân cũng như tập thể, đều biểu hiện như một cuộc chiến bi thảm giữa thiện và ác, giữa ánh sáng và bóng tối”. Tuy nhiên, tình trạng mong manh và giới hạn này có thể được nhìn bằng niềm hy vọng, bởi vì “chính Chúa đã đến để giải thoát và củng cố con người, đổi mới họ từ bên trong và loại trừ ‘thủ lãnh thế gian này’ (Ga 12,31), kẻ đã giam cầm họ trong vòng nô lệ tội lỗi” (GS, 13).
Hơn nữa, Hiến chế Gaudium et Spes khẳng định rằng phẩm giá con người liên quan đến toàn thể con người, và vì thế cần phải vượt qua những quan niệm nhị nguyên: con người, “tuy gồm có thể xác và linh hồn, nhưng là một”. Việc giản lược thân xác thành một “đồ vật” mà người ta có thể tùy tiện định đoạt luôn là sự phủ nhận phẩm giá con người: “con người không được khinh miệt đời sống thân xác”, nhưng “phải coi thân xác mình là tốt đẹp và đáng tôn trọng, vì thân xác ấy do Thiên Chúa tạo dựng và sẽ được Người cho sống lại trong ngày sau hết”; đồng thời, con người phải bảo đảm rằng thân xác ấy không trở thành nô lệ cho “những khuynh hướng xấu xa của lòng mình” (GS, 14), bởi tất cả chúng ta đều mang thương tích của tội lỗi.
Sau cùng, Gaudium et Spes nhắc đến ba biểu hiện quan trọng nhất của phẩm giá con người: trí tuệ, nhờ đó con người trở thành người không ngừng tìm kiếm chân lý (GS, 15); lương tâm, nhờ đó con người đem lại sự thống nhất và ý nghĩa cho đời mình (GS, 16); và tự do, nhờ đó con người trở thành chủ thể có trách nhiệm đối với những quyết định của mình (GS, 17).
Ba chiều kích này liên kết chặt chẽ với nhau: chính trong lương tâm mà chân lý được nhận biết là chân lý, và tự do có thể đón nhận chân lý ấy như nền tảng và khả năng của mình.
Chúa Thánh Thần, Đấng ban sự sống trong Đức Kitô, làm cho chúng ta được tự do và không ngừng bảo đảm cho chúng ta về phẩm giá của mình là con cái Thiên Chúa, giải thoát chúng ta khỏi sợ hãi và hướng dẫn chúng ta tiến về cùng đích tối hậu: đó là sự sống viên mãn vượt qua cái chết mà Đức Kitô đã hứa ban cho chúng ta.
Chỉ nơi Người, mầu nhiệm về con người mới thực sự được soi sáng; từ Người, chúng ta nhận được ánh sáng để hiểu câu hỏi bí ẩn về đau khổ và sự chết; và cùng với Người, chúng ta tiến bước về sự Phục Sinh.
Anh chị em thân mến, được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa, nhờ Đức Kitô và vì Người, chúng ta đã lãnh nhận một phẩm giá độc nhất và không thể xóa nhòa. Chúng ta hãy dấn thân luôn luôn thăng tiến và bảo vệ phẩm giá ấy, bằng ánh sáng và sức mạnh của Tin Mừng.
TÓM TẮT BÀI GIÁO LÝ
Anh chị em thân mến,
Trong loạt bài giáo lý về Công đồng Vaticanô II, chúng ta tiếp tục suy tư về Hiến chế Gaudium et Spes, tập trung vào phẩm giá của con người. Phẩm giá con người phát xuất từ căn tính của chúng ta là những người con được tạo dựng theo hình ảnh và giống Thiên Chúa. Chúng ta được ban cho những hồng ân là trí tuệ để tìm kiếm chân lý; lương tâm để nhận biết ơn gọi tối hậu của mình; và tự do để lựa chọn điều thiện.
Chỉ nhờ Đức Kitô, chúng ta mới hiểu rằng căn tính của con người bao hàm chiều kích tương quan và lời mời gọi trao ban chính mình như một quà tặng cho Thiên Chúa và cho tha nhân. Vì thế, ước gì chúng ta biết giúp đỡ nhau gìn giữ và bảo vệ phẩm giá Thiên Chúa đã ban, đồng thời cùng nhau tiến bước về quê hương trên trời.
