Chu Kỳ Giáo Lý
Công đồng Vaticanô II
qua các Văn kiện
II. Hiến chế Sacrosanctum Concilium
(Hiến chế về Phụng vụ Thánh)
3. Nghi thức, dấu chỉ và biểu tượng
Đức Thành Cha Lêô XIV – Tiếp kiến chung ,
Thứ Tư ngày 3 tháng 6 năm 2026
Tin Mừng theo Thánh Luca (24,28-31)
Khi gần tới làng họ muốn đến, Đức Giêsu làm như còn phải đi xa hơn nữa. Họ nài ép Người rằng: “Mời ông ở lại với chúng tôi, vì trời đã xế chiều, và ngày sắp tàn.” Bấy giờ Người mới vào và ở lại với họ. Khi đồng bàn với họ, Người cầm lấy bánh, dâng lời chúc tụng, và bẻ ra trao cho họ. Mắt họ liền mở ra và họ nhận ra Người, nhưng Người lại biến mất.
Bài giáo lý của Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến,
Khi tiếp tục loạt bài giáo lý về Hiến chế Công đồng Sacrosanctum Concilium (SC), hôm nay chúng ta dừng lại để suy tư về một số yếu tố nền tảng của phụng vụ thánh, đó là: nghi thức, dấu chỉ và biểu tượng.
Công đồng Vaticanô II, tiếp nối những thành quả quý giá của Phong trào Phụng vụ, đã giúp chúng ta tái khám phá một chân lý vốn rất sống động trong ý thức của Hội Thánh thời sơ khai và trong giáo huấn của các Giáo phụ. Các nghi thức của phụng vụ Kitô giáo không chỉ là lớp vỏ bên ngoài của mầu nhiệm bí tích hay là tập hợp những nghi lễ tùy tiện, nhưng là phương thế trung gian của Hội Thánh, qua đó hồng ân Thiên Chúa được trao ban cho chúng ta. Chính vì thế, Công đồng mời gọi chúng ta hiểu rằng Mầu nhiệm Đức Tin được thực hiện trong phụng vụ qua các nghi thức và lời nguyện (x. SC, 48).
Nghi thức định hình hành động phụng vụ và qua đó cũng định hình đời sống chúng ta, tạo nên nơi chúng ta một cảm thức thiêng liêng giúp ta có khả năng cảm nếm sự hiện diện của Thiên Chúa nơi Đức Giêsu Kitô. Dĩ nhiên, điều này chỉ xảy ra khi chúng ta không đứng ngoài hay chỉ là những khán giả thụ động (x. cùng nguồn), nhưng tham dự cách trọn vẹn bằng thân xác, tâm trí và con tim, trong sự vâng phục lệnh truyền của Chúa. Qua các nghi thức thánh, chúng ta được đào luyện để biết lắng nghe Lời Chúa, dâng lời tạ ơn và thờ phượng, sống tình huynh đệ và hiệp thông trong Hội Thánh. Chúng ta khám phá mình là một cộng đoàn gồm nhiều khuôn mặt khác nhau nhưng được liên kết bởi cùng một đức tin.
Nghi thức đưa chúng ta vào một chuỗi cử chỉ và lời kinh được xác định rõ ràng, đôi khi có vẻ trái ngược với khuynh hướng tự phát của cá nhân. Tuy nhiên, logic của nghi thức không nhằm gò bó tự do trong những khuôn khổ cứng nhắc. Trái lại, bằng sự đơn sơ trang nghiêm trong nhịp điệu của mình, nghi thức làm gián đoạn nhịp sống hối hả và đưa chúng ta trở về với điều cốt yếu. Nhờ đó, chúng ta khám phá một chiều kích khác của hành động, không bị chi phối bởi những tính toán về hiệu quả, cũng như một kinh nghiệm khác về thời gian và không gian. Trong nghi thức, chúng ta trải nghiệm logic của sự nhưng không, tìm được khoảng dừng để tái tạo tâm hồn, nhận ra rằng ân sủng Thiên Chúa luôn đi trước chúng ta và học biết sống theo nhịp điệu được Chúa Thánh Thần hướng dẫn.
Ngữ pháp của nghi thức được dệt nên bởi những dấu chỉ và biểu tượng đặc trưng của phụng vụ. Như Công đồng khẳng định, trong phụng vụ, “việc thánh hóa con người được biểu lộ qua các dấu chỉ khả giác và được thực hiện theo cách thức phù hợp với từng dấu chỉ ấy” (SC, 7). Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo đào sâu giá trị của các dấu chỉ này khi nhắc rằng: “Ý nghĩa của chúng bắt nguồn từ công trình tạo dựng và văn hóa nhân loại, được xác định rõ qua các biến cố của Giao Ước Cũ và được mặc khải trọn vẹn nơi con người và công trình của Đức Kitô” (số 1145).
Dấu chỉ của nước là một ví dụ điển hình: từ nguồn gốc của công trình sáng tạo, qua trận Đại Hồng Thủy, cuộc vượt Biển Đỏ, dòng sông Giođan, cho đến nước chảy ra từ cạnh sườn Đức Kitô, tất cả đều trở thành dấu chỉ bí tích diễn tả việc chúng ta được dìm vào trong sự chết và sự phục sinh của Người.
“Dấu chỉ” và “biểu tượng” thường được dùng như những từ đồng nghĩa. Tuy nhiên, một dấu chỉ trở thành biểu tượng khi nó không chỉ gợi lên một ý niệm, mà còn quy chiếu đến cả một hệ thống ý nghĩa và giá trị. Chẳng hạn, khi được rảy nước thánh, ý thức về hồng ân Bí tích Thánh Tẩy và cam kết sống đời sống mới trong Đức Kitô được khơi dậy nơi chúng ta.
Hơn nữa, biểu tượng mang bản chất thực hành; trước hết đó là những hành động: có thể đơn sơ và quen thuộc như quỳ gối hay trao bình an, hoặc đòi hỏi nhiều hơn như các hành vi cấu thành của từng bí tích. Trên hết, biểu tượng mang chiều kích thực hiện và biến đổi độc đáo, không chỉ đối với các yếu tố vật chất cấu thành nên nó mà còn đối với những người tiếp xúc với nó. Biểu tượng khơi lên cảm thức thuộc về cộng đoàn, chạm đến tâm trí và con tim, đồng thời tạo nên những tương quan đích thực trong Hội Thánh.
Trong Tông thư Desiderio desideravi, Đức Giáo hoàng Phanxicô, khi nhắc lại một nhận định của Romano Guardini, đã khẳng định rằng: “Nhiệm vụ đầu tiên của việc đào tạo phụng vụ là giúp con người một lần nữa có khả năng hiểu và sống các biểu tượng” (số 44).
Chúng ta cần để cho các nghi thức phụng vụ giáo dục mình; cần chăm sóc vẻ đẹp của các cử hành phụng vụ với sự tinh tế và tránh mọi tùy tiện; đồng thời dấn thân vào một nền khai tâm mầu nhiệm (mystagogy) đích thực. Kinh nghiệm về một phụng vụ sống động và sốt sắng, được đồng hành bởi việc giáo lý khai tâm mầu nhiệm thích hợp, chính là nguồn lực tốt nhất để khơi dậy nơi mọi người sự mở lòng trước cuộc gặp gỡ với Thiên Chúa. Theo logic của Mầu nhiệm Nhập Thể, cuộc gặp gỡ ấy chỉ có thể diễn ra khi toàn thể con người được tham dự: tinh thần, linh hồn và thân xác (x. 1 Tx 5,23).
Tóm tắt bài giáo lý của Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến,
Trong loạt bài giáo lý về Công đồng Vaticanô II, hôm nay chúng ta tiếp tục suy tư về Hiến chế Sacrosanctum Concilium qua việc tìm hiểu các yếu tố: nghi thức, dấu chỉ và biểu tượng trong phụng vụ thánh.
Nghi thức của phụng vụ Kitô giáo là phương thế trung gian của Hội Thánh, qua đó hồng ân Thiên Chúa đến với chúng ta. Trong phụng vụ, chúng ta được mời gọi tham dự bằng cả thân xác, tâm trí và con tim để bước vào một chiều kích được Chúa Thánh Thần ngự trị.
Để giúp chúng ta đi vào chiều kích ấy, phụng vụ được dệt nên bằng các dấu chỉ và biểu tượng mang sức mạnh thực hiện và biến đổi. Chẳng hạn, việc quỳ gối diễn tả tâm tình thờ phượng Thiên Chúa, còn cử chỉ trao bình an biểu lộ sự hiệp thông trong Hội Thánh. Các dấu chỉ cũng giúp chúng ta nhớ lại những hành vi nền tảng của các bí tích; ví dụ khi được rảy nước thánh, chúng ta nhớ lại cam kết thuộc về Đức Kitô đã lãnh nhận trong Bí tích Thánh Tẩy.
Khi chuẩn bị mừng lễ Mình và Máu Thánh Chúa Kitô, ước gì mỗi người chúng ta biết làm mới lại sự mở lòng trước cuộc gặp gỡ với Thiên Chúa bằng cách khám phá lại ý nghĩa của các dấu chỉ và biểu tượng trong phụng vụ thánh.
